Antički mozaici na tlu Bosne i Hercegovine

Mozaik, kao i mnogi drugi segmenti umetnosti, na početku nije bio ni stilski ni tehnički usavršen. Njegova trajnost i značaj zavisila je od veštine i iskustva majstora – mozaičara. Mozaik je u izvedbenom smislu vrlo komplikovana likovna tehnika koja podrazumeva timski rad, baziran na raspodeli poslova koji se izvode prema tačno određenim pravilima i jasno ustanovljenom redosledu poteza. Procvat antičkih mozaika na teritoriji Bosne i Hercegovine počinje od II veka čija lepota može da se meri sa mozaicima u Rimu. Najveći broj ovih mozaika otkriven je na lokalitetima Višića i Panik.

Istorijat istraživanja rimskih mozaika u Bosni i Hercegovini može se pratiti u dva perioda. Prvi period predstavljao je vrijeme austrougarske vladavine (1878–1914. godine). Kao rezultat navedenih istraživanja na području Stoca, Domavie i Ilidže dolazi do otkrića prvih mozaika u Bosni i Hercegovini. Drugi, znatno bogatiji period odnosio se na vreme nakon Drugog svetskog rata. Velika i sistematska istraživanja rimskih lokaliteta u Višićima kod Čapljine, Paniku kod Bileće, Putovićima kod Zenice, te nastavak istraživanja na skupini rimskih građevina na Ilidži kod Sarajeva rezultirali su novim otkrićima.

Lokaliteti

Najznačajniji lokalitet sa 15 celih ili fragmentovanih mozaika otkriven je na lokalitetu Višići kod Čapljine. Mnogi od mozaika iz Višića se mogu datovati u grupu najstarijih primeraka ove vrste umetnosti na tlu Bosne i Hercegovine. Dominirajući prikazi odnose se na geometrijske (sl. 1) i mitološke motive. Bogatstvo motiva i oblik specifičan za gostinske sobe i trpezarije u vidu slova “T“ izdvajaju na posebno mesto mozaik iz prostorije triklinija u Višićima. Sastoji se od dva bogato ukrašena polja. U jednom delu dominiraju motivi beskonačnog meandra i rombova, dok su u drugom motivi šestougla, četvorokrake zvezde i kvadrata. Okvir čine bršljani, pletenice i polumesečasti štitovi (sl. 2).

Višići
Slika 1 – Višići
Višići
Slika 2 – Mozaik u Višićima

Drugi po značaju i broju istraženih mozaika je lokalitet Panik kod Bileće (danas potopljen ispod Bilećkog jezera). Na tom lokalitetu je pronađeno 9 celih mozaika i u fragmenatima. U odnosu na veliki građevinski kompleks koji je istražen, mozaici su očuvani samo u prostorijama termi i u delu stambenih prostorija. U jednoj od navedenih prostorija pronađen je oštećeni mozaik sa prikazom Orfeja (sl. 3). Ovaj mozaik se sastoji od dva dela. U jednom delu nalazi se centralna figura Orfeja, dok je u duguljastom polju portret Muze. Mozaik sa Orfejem pripada tipu mozaika sa centralnom shemom. Orfej se nalazi u osmouglu koji je nastao ukrštanjem dva kvadrata. Okvir je ukrašen motivom pletenice i plastičnih vijugavih traka.

Panik
Slika 3 – Orfej, Panik

Površina sa prikazom muze popunjena je višestruko isprepletenom pletenicom. Muza Kaliopa odevena je u zelenu tuniku sa perjem na glavi kao ukrasom a što je atribut koji se pojavljuje u kasnoj antici (sl. 4). Na ovom velikom mozaiku, pored Orfeja koji dominira, kao i prikaza Kaliope, nalaze se i predstave leoparda i ptica, i bogata vegetacija.

Panik
Slika 4 – Muza Kaliopa, Panik

Među najbolje očuvane mozaike na Ilidži može se uvrstiti primerak koji pripada tipu sa centralnim motivom. Ukras se sastoji od sfernog romba, oko kojeg je prostor podeljen u četiri eliptična i četiri trapezoidna polja. Navedeni delovi su uokvireni motivom tzv. beskonačne pletenice. Na mozaiku su još vidljivi prikazi delfina, ribe i peduma. U centralnom delu nalazi se prikaz nimfe (sl. 5).

Ilidža
Slika 5 – Prikaz Nimfe, Iližda

Na Ilidži je otkriven i mozaik sa zanimljivo izvedenim prikazom Amora na morskom lavu. Spomenuti motiv svrstava mozaik u grupu sa lažnom shemom centralnog motiva. Amor se nalazi u sfernom rombu zaobljenih uglova (sl. 6). Prikaz ilustruje detalj scene thiasosa, tj. venčanja Tetide i Posejdona. Mozaici sa Ilidže datuju se na kraj II i III veka.

Ilidža
Slika 6 – Prikaz Amora, Ilidža

Prema motivima i stepenu očuvanosti posebno se izdvajaju mozaici iz Stoca. Od do sada otkrivenih sedam stolačkih mozaika, po svojoj izvedbi i motivu ističe se mozaik sa prikazom Minotaura. Vrata i tornjevi dati su shematski, oko centralne scene Minotaura (sl. 7). Poprsje Minotaura dato je u tonovima bele, sive i crne boje. Plastičnost ovog mozaika postignuta je nijansama sivih boja i pravcem ređanja kocki. U svim segmentima mozaik Minotaura oslikava rad iskusnog majstora iz sredine III veka.

Stolac
Slika 7 – Prikaz Minotaura, Stolac

Na prostoru Bosne i Hercegovine do danas je otkriveno postojanje skoro 50 različitih mozaika. Najveći broj ovih mozaika otkriven je kao rezultat arheoloških istraživanja različitih lokaliteta (Višići, Panik, Stolac, Ilidža, Putovići – Ograja, Sarajevo i Domavia). Na temelju rezultata dosadašnjih istraživanja, mozaici sa prostora današnje Bosne i Hercegovine mogu se u najvećoj meri datovati u period od II do IV veka. Popularizacija i širenje izrade rimskih mozaika počinje sa III vekom. Od tog perioda dominiraju prikazi sa pojedinačnim likovima. Vrlo su različiti i sadržaji figuralnih prikaza. Preovladavaju floralni i mitološki motivi sa scenama pantere, personifikacije godišnjih doba, hipokampa, Minotaura, Neptuna, ribe, delfina, morskog thiasosa (svadbene povorke), zmije, nimfi, Kaliope i Orfeja. Od IV veka dolazi do opadanja mozaičke umetnosti, da bi kasnije ponovo procvetala.

Maja Miljevic

Rođena je 08.04.1992. godine, živi u Beogradu. Diplomirala je na katedri za arheologiju na Filozofskom fakultetu, gde je i završila master studije. Interesovanje je usmerila na proučavanje bolesti koje ostavljaju tragove na ljudskim skeletnim ostacima u prošlosti.
Maja Miljevic

Latest posts by Maja Miljevic (see all)

Maja Miljevic

Rođena je 08.04.1992. godine, živi u Beogradu. Diplomirala je na katedri za arheologiju na Filozofskom fakultetu, gde je i završila master studije. Interesovanje je usmerila na proučavanje bolesti koje ostavljaju tragove na ljudskim skeletnim ostacima u prošlosti.

526 thoughts on “Antički mozaici na tlu Bosne i Hercegovine

Leave a Reply

Your email address will not be published. Required fields are marked *