Freske svetih lekara i despota Stefana Lazarevića

Manastir Manasija je veličanstvena građevina koja nakon šest vekova i dalje čvrsto stoji kao jedna od najlepših i najznačajnijih spomenika srpske srednjovekovne kulture. Svojom lepotom vekovima je privlačila pažnju istraživača i putopisaca. Pored toga što je bila ktitorska zadužbina i mesto večnog počinka despota Stefana Lazarevića, njene freske otkrile su tajne života samog despota.

Istorija utvrđenog manastira Resave (Manasije) slabo je poznata. Povelja o osnivanju nije sačuvana, a izvori su oskudni i podataka je jako malo. Najstarije i samo osnovne i nepotpune podatke o zidanju manastira zabeležio je Konstantin Filozof u svom spisu 1432-1433. godine o životu despota Stefana Lazarevića.

Sam despot Stefan Lazarević (prvo knez), mnogo je bolje poznat i podaci o njegovom životu su potpuniji. Istorijski izvori i istoričari o njemu dosta pišu i govore pohvalno, kao o hrabrom čoveku, umnom političaru, poznavaocu vizantijske i srednjoevropske kulture, koji je voleo književnost i sam se bavio pisanjem.

Resavski živopis

Prvi i najstariji spis o resavskom slikarstvu potiče iz XV veka u delu Konstantina Filozofa. Pisac ističe da su resavski majstori bili najiskusniji i da su mnogim zlatom ukrasili freske. Iz ovoga se ne saznaje odakle oni dolaze, da li sa ostrva Lezbos ili sa Jadranskog primorja. Pisci u srednjem veku svakako su preuveličavali usluge vladara o kojima su pisali. Sigurno je da ti majstori nisu pozvani sa svih strana, već da se radi o jednoj radionici, jer je slikarstvo Manasije jedinstveno u likovnoj koncepciji. Od nekadašnjeg živopisa koji je ukrašavao celokupne unutrašnje zidne površine hrama sa pripratom (oko 2000 m2), do danas se očuvalo nešto više od jedne trećine. U vreme konzervatorskih radova, otkriveni su manji i izbledeli fragmenti fresaka.

Freske koje su krasile zidove manastira bile su vezane za: ciklus velikih praznika, ciklus iz Hristovog života i njegove delatnosti, ciklus Hristovih čuda, ciklus Hristovih parabola, ciklus Hristovog stradanja, ciklus Hristovog života posle Vaskrsenja, ciklus Bogorodičnog života, ciklus, Stari zavet i svete Pravednike.

Ktitorska kompozicija

Ktitorska freska despota Stefana Lazarevića nalazi se na zapadnom zidu, u prvoj zoni, desno od glavnih, središnjih vrata. Vladar i pesnik, prikazan je raskošnom odelu sa svim vladarskim insignijama, koje mu Hristos i dva anđela darivaju, i sa dugim ispisanim svitkom u levoj ruci, predaje sv. Trojici svoju zadužbinu. Na naslikanom modelu crkve dat je izgled južne fasade glavnog dela hrama, bez priprate (sl. 1). Predstava sv. Trojice u ktitorskoj kompoziciji ovde se prvi put javlja u Srbiji. Ona je veoma retka i u slikanju vladarskih portreta u vizantijskom slikarstvu.

Despot Stefan Lazarević
Slika 1 – Ktitorska freska despota Stefana Lazarevića u crkvi manastira Resave

Antropološka analiza

U jugozapadnom delu crkve pronađeni su zemni ostaci koji su mogli jedino pripadati despotu Stefanu Lazareviću, ktitoru manastira Manasije. Antropološka analiza je pokazala da skeletni ostaci pripadaju muškarcu, starosti 50 godina, koliko je i sam despot imao u trenutku smrti (1377-1427). Dnk analize pokazale su prvi stepen srodstva sa ocem knezom Lazarom (99, 93%). Na kostima su pronađene brojne patološke promene i „hirurške“ intervencije koje odgovaraju opisima njegovog biografa i ostalih hroničara toga vremena.

Freske svetih lekara

Većina autora navodi da je depot umro od srčane kapi, a antropološka analiza pokazala je da je mogući uzrok smrti bio srčani ili moždani udar. Koliko je njegovo ranije zdravstveno stanje uticalo na to da on u crkvi Svete Trojice u Resavi i u crkvi Preobraženja manastira Sisojevca u blizini portreta stoje predstave svetih lekara, možemo potražiti u njegovoj ličnosti. On je bio posvećeni vladar, učen čovek, sklon književnosti i umetnosti za koga granice između vere i medicine gotovo da nisu postojale. Stoga je i uticao na zamisli slikarstva u svojim zadužbinama.

Sveti vrači prikazani na severnim zidovima zapadnih traveja dva hrama. Raspoznaje se da su dvojica u crkvi u Resavi naslikani u punoj figuri, smeđi i da imaju kratke guste kose i izgled, tek iznikle brade. Obojica su obučeni u ukrašene odore, dugu donju  kraću gornju haljinu nad kojom se duž prednjeg dela tela spuštaju dva kraja tanke trake prebačene preko vrata, a ogrnuti su i plaštovima. Izneto je mišljenje da su to sveti Kozma i Damjan, svetitelji iz Rima. Sveti vrači su obično prikazani sa obeležjima svog poziva u obema rukama. U Resavi se ne raspoznaje šta ima jedan ili drugi u desnoj šaci, dok obojica na levim rukama, pokrivenim plaštom, drže kutiju lekarske opreme. Iznad fresaka ove dvojice, uočljivi su isprani obrisi poprsja još dvojice  svetih vrača (sl. 2). Jasno se razaznaje da imaju sličnu odeću kao i oni ispod njih i da na pokrivenim levim rukama imaju kutiju za lekarsku opremu. Kod južnog se uočava neobičan isnstrument u desnoj šaci. Iako su boje izbledele, pretpostavlja se da bili isto obojeni kao ovi prethodni iste kose itek iznikle brade. Pa se pretpostavlja da su i to braća koja su nosila imena Kozma i Damjan.

Manasija
Slika 2 – Manastir Resava, prozor severnog zida zapadnog traveja, sveti lekari Kozmo i Damjan

Od freske svetog lekara u Sisojevcu nije puno ostalo. Odeven je bio u iste odore kao i sveti vrači iz Resave. Isti predmet drži u levoj ruci, dok u desnoj šaci drži neki  medicinski instrument (sl. 3). Vervatno je ponovljen živopis iz crkve u Resavi i da su u prozoru na severnom zidu zapadnog traveja bili prikazani sveti Kozma i Damjan.

Sisojevac
Slika 3 – Sisojevac, sveti lekar Kozma ili Damjan

Samo u crkvi u Resavi, izvan prozora zida zapadnog trabeja nalazi se sveti Pantelejmon. Uz njega se sačuvao natpis, a lik mu je svuda isti. Ima odeću koju nose i ostali sveti vrači, drži skalpel u desnoj ruci, a u levoj kutiju za medicnski pribor (sl. 4).

Resava
Slika 4 – Sveti Pantelejmon, Resava

Slikarstvo manastira Manasije je čvrsta i nedeljiva likovna celina. Ona se kao takva mogla ostvariti samo snažnom individualnošću jednog umetnika, odnosno njegove radionice. U srednjem veku ljudi su razlikovali veru od medicine, ali je za mnoge ta razlika predstavljala tanku nit. Bolnice su obično bile vezane za manastire i druga sveta mesta, stoga je lečenje u bolnicama podrazumevalo i medicinska i verska izlečenja. Zato i ne treba da čudi zašto su u crkvama despota Stefana Lazarevića bili prikazani sveti  lekari. Kako zbog svoji isceljiteljih moći, ali isto tako radi očuvanja i izlečenja bolesti koja ga je verovatno mučila.

 

Maja Miljevic

Rođena je 08.04.1992. godine, živi u Beogradu. Diplomirala je na katedri za arheologiju na Filozofskom fakultetu, gde je i završila master studije. Interesovanje je usmerila na proučavanje bolesti koje ostavljaju tragove na ljudskim skeletnim ostacima u prošlosti.
Maja Miljevic

Latest posts by Maja Miljevic (see all)

Maja Miljevic

Rođena je 08.04.1992. godine, živi u Beogradu. Diplomirala je na katedri za arheologiju na Filozofskom fakultetu, gde je i završila master studije. Interesovanje je usmerila na proučavanje bolesti koje ostavljaju tragove na ljudskim skeletnim ostacima u prošlosti.

624 thoughts on “Freske svetih lekara i despota Stefana Lazarevića

Leave a Reply

Your email address will not be published. Required fields are marked *