Manastir Zavala

Jesenji saziv srednjovekovne sekcije Srpskog arheološkog društva održava se svake godine prve nedelje novembra u nekom od gradova regiona. Ove godine, održana sekcija u Muzeju Hercegovine u Trebinju (od 2. do 4. novembra), okupila je preko 30 arheologa iz Srbije, Bosne i Hercegovine i Crne Gore. Prvog dana skupa imali smo prilike da čujemo izlaganja arheologa koji su prijavili 15 referata. Cilj izlaganja bio je da se prikažu rezultati novih istraživanja na polju srednjovekovne arheologije, vezanih za arheološka istraživanja određenih lokaliteta, konzervatorsko-resturatorske poduhvate crkava i fresko slikarstva, i u jednom slučaju, kroz bioarheološka istraživanja ljudskih skeletnih ostataka.

Sledećeg dana sekcije planirana je bila ekskurzija manastirskih kompleksa u okolini Trebinja. Obilazili su se manastir i arheološki lokalitet Zavala, manastir Duži, Petropavlov manastir, manastir Tvrdoš i Crkvine na kojim se nalazi Hercegovačka Gračanica. Svaka od ovih svetinja sa sobom nosi priču nastanka i kako turbulentna dešavanja i rušilački pohodi decenijama, ali i vekovima unazad, nisu dovela da sveta mesta poput ovih manastira pokleknu i podlegnu zlim namerama. Budući da u vreme ratnih zbivanja poslednjih 500 godina hrišćanski hramovi su bili na meti onih koji su hteli da uklone i izbrišu sve što je sveto jednom narodu, svaki od njih je bio jednom ili u više navrata rušen i podizan, međutim vera, ljubav, požrtvovanje i posvećenost monaha nisu dozvolili da manastiri nestanu u potpunosti, već da nastave žive.

Iako svaki manastir ima fresko oslikane zidove i svodove, na nekima su se očuvali tragovi fresaka iz prvih vekova nastanka, ali u većini slučajeva za fresko dekoraciju urađena je restauracija u prošlom i početkom ovog veka. Prvi manastir koji smo posetili nalazio se u selu Zavala, u blizini Trebinja. Manastir Zavala sa crkvom Vavedenja Presvete Bogorodice (sl. 1) nalazi se na strmom uzvišenju u zapadnom delu Popovog polja odakle se pruža pogled na selo. Manastir je podignut u XIV ili XV veku, a siguran pomen manastira iz istorijskih izvora potiče iz 1514. godine, dok je crkva živopisana 1619. godine o čemu svedoči natpis o slikanju crkve[1].

Manastir Zavala
Slika 1

Majstor koji je oslikavao crkvu uspeo je prikaže kompletan ciklus Velikih praznika, tri scene iz života Bogorodice, i da vrlo opširno ilustruje petnaest scena iz ciklusa Hristovih muka, pored uobičajenih tema slika mnoštvo svetih isposnika i mučenika.

U apsidi je u konhi naslikana Bogorodica sa Hristom i anđelima, dole je povorka crkvenih otaca i svetitelja među kojima i sv. Sava srpski i sv. Arsenije srpski. Mošti Arsenijeve su čuvane u manastiru Kosjerev blizu Zavale, pa mu  je kult u istočnoj Hercegovini bio vrlo rasprostranjen.

U proskomidiji je, na istočnom delu svoda Imago pietatis, na severnom zidu Hram svedočanstva signiran kao “Hram svedenija”, ispod njega vizija Petra Aleksandriskog i na zapadnom kraku svoda proskomidije Avramova žrtva.

U đakonikonu naslikano je Prićešće apostola vinom i hlebom. Duž temena svoda naosa raspoređena su 4 velika medaljona sa poprsjima Hrista: jedno kao Anđeo velikog saveta (sl. 2), drugo je Emanuilo (sl. 3), treće Pantokrator i četvrto Vetustis Diebus. Likovi jevanđelista su naslikani ispod Pantokratora, kao što je uobičajeno. U zapadnom traveju na odgovarajućim mestima naslikani su oko Hrista Emanuila 4 crkvena meloda: Kozma Majumski, sv. Josif Pevac, sv. Teofan i Damaskin (sl. 4).

Anđeo u medaljonu
Slika 2 – Anđeo u medaljonu
Hristos Emanuilo
Slika 3 – Hristos Emanuilo
Manastir Zavala
Slika 4 – Freske na svodu

Ciklus praznika je ilustrovan kompletno, od Blagovesti do Silaska u ad. Redosled izlaganja je poremećen, budući da je crkva posvećena Bogorodici, toliko da je dato nekoliko scena iz njenog života. Ispod medaljona sa 4 predstave Hrista praznici se ređaju ovim redom: Rođenje Hristovo (sl. 5), Sretenje, Krštenje, Lazarevo vaskrsenje, Cveti, Preobraženje, Rođenje Bogorodice, Josif uzima Bogorodicu iz hrama, Smrt Bogorodice, Silazak sv. Duha itd.

Rođenje Hristovo
Slika 5 – Rođenje Hristovo

Ilustracije iz ciklusa Muka Hristovih odvijaju se sledećim redom: Tajna večera, Pranje nogu, Molitva u Getsimanskom vrtu, Ruganje Hristu, Hristos pred Anom i Kajafom, pred Pilatom, Šibanje na stubu, Odricanje Petrovo, zatim dolaze tri scene sasvim uništene, pa podizanje na krst (sl. 6), Raspeće, Skidanje s krsta, Oplakivanje i Polaganje u grob.

Podizanje Hrista na krst
Slika 6 – Podizanje Hrista na krst

Na severnom zidu zapadnog traveja u zoni rezervisanoj obično za stojeće figure svetitelja, date su predstave sv. ratnika Dimitrija i Đorđa na konjima, postavljene jedna prema drugoj. Na južnom zidu pripratnog dela u zoni stojećih figura naslikan je Anđeo gospodnji koji se javlja Pahomiju. U produžetku zone su sv. Melhisedek, Aleksije čovek božji, Varlaam, Joasaf i dalje u zoni stojećih figura duž zidova crkve mnoštvo sv. mučenika, isposnika i monaha (sl. 7).

Manastir Zavala
Slika 7

Izbor tema zavalskog majstora je probran i ukazuje na njegovo dobro poznavanje ikonografije. Ciklus muka Hristovih dat je opširno uz ilustrovanje nekih scena koje se kod nas ređe slikaju- Šibanje Hrista na stubu. Scene Muka Hristovih su ikonografski najinteresantnije, naročito scena Podizanja na krst gde Hrista podižu na krst, što se retko sreće, jer obično se Hristos sam penje na krst.

Veliki deo ovog duhovnog i kulturnog blaga bio je opljačkan i uništen od strane ustaša tokom II svetskog rata, kao i tokom poslednjeg rata kada su znatno bili oštećeni manastirska crkva i konaci, ali uništeno je selo Zavala i cela manastirska parohija. U najnovije vreme, uz pomoć priložnika i ktitora, manastir je obnovljen. Izvršena je restauracija fresaka i obnova crkve, manastirskog konaka.

 

[1] Prema narodnom predanju osnivanje manastira veže se za cara Konstantina, ali i za Nemanjićko ktitorstvo, za šta se otvorila mogućnost pronalaženja temelja neke starije crkve ispod ove postojeće.

Maja Miljevic

Rođena je 08.04.1992. godine, živi u Beogradu. Diplomirala je na katedri za arheologiju na Filozofskom fakultetu, gde je i završila master studije. Interesovanje je usmerila na proučavanje bolesti koje ostavljaju tragove na ljudskim skeletnim ostacima u prošlosti.
Maja Miljevic

Latest posts by Maja Miljevic (see all)

Maja Miljevic

Rođena je 08.04.1992. godine, živi u Beogradu. Diplomirala je na katedri za arheologiju na Filozofskom fakultetu, gde je i završila master studije. Interesovanje je usmerila na proučavanje bolesti koje ostavljaju tragove na ljudskim skeletnim ostacima u prošlosti.

1,283 thoughts on “Manastir Zavala