Umetnost kultnih predmeta

Od trenutka kada naši daleki preci nisu mogli da objasne promene prirodnih pojava, preko uspostavljanja mnogih religija, pa sve do danas, tragove duhovnog i svetovnog pronalazimo u produktima ljudskog uma. Kako bi se verovanja očuvala u predmetima, arhitekturi ili umetnosti uspostavljen je kult, odnosno veza između ljudi i božanstava.

Pod kultom podrazumevaju se učenja ili mistični-religiozni atributi koji se pridaju, između ostalog, predmetima, nešto što je dostupno čulima, a ima svoje korene od kada postoji čovečanstvo. Kako su se religijska verovanja menjala kroz milenijume i vekove, predmeti su dobijali na drugačijoj formi, obliku, materijalu i predstavama. Zato u repertoar arheoloških nalaza tokom srednjeg veka na manastirskim kompleksima ili u drugim sakralnim središtima koji spada u najmanje zastupljenim jesu predmeti kultne namene.

U predmete kultne namene, koji se pronalaze na arheološkim lokalitetima često spadaju naprsne ikonice od različitog materijala, ampule od olova u obliku bočica, metalni krstići, kadionice, svećnjaci i sl. Na svim ovim predmetima mogu se uočiti predstave svetitelja i hrišćanski motivi.

Izgled i kvalitet predmeta zavisio je od nadarenosti i iskustva majstora, i njihovog poznavanja ikonografije i umetnosti. Ikonice su bile delo monaha iz nekog od obližnjih manastira, ali nije isključena ni mogućnost njihove izrade u gradskim naseljima. One na svojevrstan način upotpunjuju postojeća saznanja o sitnoj kultnoj plastici čija se proizvodnja na tlu srednjovekovne Srbije razvila naročito tokom XIV i XV veka dok su ikonice od steatita izrađivane ranije još za vreme Vizantije, pa sve do XV veka. Olovne ampule su donosili monasi sa hodočašća za sopstvenu upotrebu, odnosno poklone ili prodaju vernicima.

Ikone

Ikonica od sivkastomrkog glinovitog škriljca iz Stalaća ima predstavu dopojasne figure sv. Pantelejmona čija je fino modelovana glava okružena nimbom koji se završava na ramenima. Kao zaštitnik lekara i isceljitelja nosi tri valjkaste apotekarske posude sa kupastim poklopcima. Na poprsju nisu naznačene ruke, već je sa strane ramena urezan po jedan krst (sl. 1).

Slika 1

Na drugoj strani ikonice je dopojasna predstava svetiteljke koja ima krupnu okruglu glavu, sa oreolom ispunjenim poprečnim urezima. Na njenom licu su sve pojedinosti precizno izvede, pa čak i lučno izvijene obrve. Na grudima su dva dečja lika, od kojih manji ima prekrštene ruke, a na figuri većeg su kosi zarezi, verovatno nabori odeće. Nepoznata svetiteljka je po svoj prilici u neposrednoj vezi sa likom sv. Pantelejmona, kao oličenje molbe za zdravlje dece koju drži.

Ikona iz Studenice je mala ikona sa nezavršenom reljefnom predstavom dopojasne figure Bogorodice Odigitrije. Rađena je od steatita svetlozelene, gotovo sive boje, koji je prošaran crvenomrkim žilama. Glava Bogorodice sa mafirijom (oglavlje) je fino rezana i u celini oblikovana, dok su ostali delovi samo naznačeni bez detaljnije obrade. Lik malog Hrista na njenoj levoj ruci prikazan je samo u konturi (sl. 2).

Slika 2

Izbor reljefnih predstava na ikonam od steatita je veoma raznolik i prati se od pojedinačnih svetačkih likova do složenijih ikonografskih kompozicija, što je u izvesnoj meri zavisilo od veličine raspoloživih pločica. Ove reljefne izrađevine predstavljale su zapravo portrativne ikone. Kao predmeti lične pobožnosti nošeni su u vidu privesaka na vrpci oko vrata koje se prethodno ugrađivale u metalne okvire.

Ampule

Olovne ampule za osvećeno ulje, vodu ili vino na oba lokaliteta imaju likove sv. Dimitrija, često su na naše prostore dolazile kao uvoz iz Soluna. Na ampuli iz Stalaća pored dopojasne reljefne figure sveca, javlja se i figura sv. Teodore (sl. 3).

Slika 3

Sa jedne strane medaljona studeničke ampule nalazi se dopojasni lik sv. Dimitrija sa tragom delimično čitljivog imena, a na drugoj strani na medaljonu slična je predstava konture svetiteljevog lika, ali bez signature ili prepoznatljivih atributa (sl. 4).

olovna ampula
Slika 4

U Stalaću je otkriveno više ikonica koje verovatno nisu nastale u isto vreme, niti su proizvod iste osobe, budući da se one dugo čuvaju, nasleđuju, u nekim momentima i poklanjaju. Postojali su radionički centri u kojima su ih izrađivali specijalni majstori, a po većim manastirskim kompleksima veštiji monasi. Stalaćke ikonice nosili su članovi vojne posade verujući da će ih štiti od svih nedaća, kako u ratnim, tako i u mirnodopskim vremenima. Ikonica iz Studenice delo je verovatno nekog darovitog monaha, s obzirom da se nalazište steatita nalazilo u blizini Studenice i delimično se obrađivala u samom manastiru.

Na primeru manastira Studenice i mnogih drugih manastira i sakralnih središta, retka pojava kultnih predmeta ogleda se u njihovoj nameni i duhovnoj vrednosti. Oni se nikada ne odbacuju sa ostalim arheološkim materijalom. Često su se kultni predmeti pokopavali posebno, a u pojedinim slučajevima praktikovano je sahranjivanje sa pokojnicima iz manastirskog bratstva. Ampulama kao i ikonicama pridavana je velika zaštitna moć, zbog čega su ih nosili i vojnici. Navodno su štitile vlasnike i posle smrti, jer su pronalažene u grobovima, kao što je to slučaj sa kovčegom kralja Stefana Dečanskog u Dečanima.

Budući da predmeti poput ikonica i ampula sa svetim tečnostima posebno čuvaju, poklanjaju i nasleđuju, a nikako se ne odbacuju, nije isključeno da upravo oni simboli vere koje čuvaju naše bake i mame kao deo porodičnog nasleđa  potiču iz nekih vremena kada se na našim prostorima uspostavljala i učvršćivala srpska državnost i pravoslavna vera.

Maja Miljevic

Rođena je 08.04.1992. godine, živi u Beogradu. Diplomirala je na katedri za arheologiju na Filozofskom fakultetu, gde je i završila master studije. Interesovanje je usmerila na proučavanje bolesti koje ostavljaju tragove na ljudskim skeletnim ostacima u prošlosti.
Maja Miljevic

Latest posts by Maja Miljevic (see all)

Maja Miljevic

Rođena je 08.04.1992. godine, živi u Beogradu. Diplomirala je na katedri za arheologiju na Filozofskom fakultetu, gde je i završila master studije. Interesovanje je usmerila na proučavanje bolesti koje ostavljaju tragove na ljudskim skeletnim ostacima u prošlosti.

1,075 thoughts on “Umetnost kultnih predmeta

Leave a Reply

Your email address will not be published. Required fields are marked *