Židovarsko blago

Najspektakularniji nalaz iz perioda keltske dominacije na našoj teritoriji potiče sa skordiskog utvrđenja Židovar u severoistočnoj Srbiji na kome su pronađeni dragoceni artefakti od različitog materijala iz II/I veka p.n.e. Posebno mesto prilikom arheološkog otkrića imala je ostava predmeta od srebra.

Teritoriju današnje Srbije u prošlosti naseljavali su narodi različitih etničkih grupacija iz raznih oblasti. Istorijski i arheološki podaci nam osvetljavaju sliku njihove kraće ili duže prisutnosti koja se ogleda u materijalnim ostacima i pisanim izvorima. Jedno od vladajućih plemena koje je naseljavalo naše prostore tokom gvozdenog doba bili su Skordisci (Istočni Kelti). Tragove njihovog naseljavanja najviše pronalazimo na severu Srbije, a bili su nosioci latenske kulture. Tokom kasnijih perioda bivaju poznati po podizanju keltskih uvtrđenja-oppidum u Posavini i Podunavlju usled poraza koje trpe od rimskih legija, jačanja dačke prevlasti i potiskivanja panonskih Kelta. Jedno takvo utvrđenje otkriveno je na višeslojnom lokalitetu Židovar (sl. 1) u južnom Banatu (I vek pre naše ere-I vek naše ere), ali i na Gomolavi. Istorijski se osnivanje ovog naselja može dovest u vezu sa podatkom o velikom porazu Skordiska od rimskih legija Kornelija scipiona Azijagena 84. godine stare ere.

Židovar
Slika 1 – Rekonstrukcija keltskog utvrđenja na Židovaru

Pored brojnih metalnih nalaza, posebno mesto tokom arheoloških istraživanja 2001. godine imalo je otkriće ostave raskošnog srebrnog nakita u jugoistočnom delu najstarijeg latenskog naselja. Naime, arheolozi su retko u prilici da u toku iskopavanja nekog praistorijskog naselja otkriju ostavu dragocenih predemta. Bogatiji nakit od zlata i srebra, uz ćilibarske perle, nalazi se obično u kneževskim grobovima plemenske aristokratije iz predrimskog perioda. Velike praistorijske ostave metalnih predmeta, uključujući i retke delove nakita od plemenitog metala, u poslednje vreme se rado tumače kao zavetni, votivni darovi nekom božanstvu.

Sastav židovarske ostave srebrnih predmeta i ćilibara toliko je neobičan i originalan, da otvara brojna pitanja o njenom karakteru i upućuje na više pravaca istraživanja. Pri tome, od izuzetne važnosti je činjenica da raspolažemo pouzdanim arheološkim kontekstom, odnosno podacima o uslovima nalaza blaga. Ostavu dragocenih predmeta možemo opredeliti kao ostavu skrivnicu.

Sadržaj ostave ukazuje na duže zgrnuto porodično blago, koje je u jednom trenutku sklonjeno od očiju javnosti. Porodični nakit sakupljen je na brzinu u neku tkaninu i plitko zakopan, najverovatnije u neposrednoj blizini kuće vlasnika blaga. Tragovi tkanine sačuvani su na gvozdenom jezgru oplate jedne od srebrnih fibula.

Deo židovarskog blaga (24 srebrna predmeta i 15 ćilibarskih perli) dislociran je i otkriven je u manjim grupama ili su kao pojedinačni nalazi bili rasuti u blizini ostave skrivnice. Ostava ukrasnih predmeta iz Židovara, uključujući i deo rasturenog blaga, sastoji se od 160 nalaza od srebra (2,1 kg), 129 ćilibarskih perli, dva bronzana prstena i dva priveska od očnjaka mrkog medveda.

Najraskošniji deo nakita iz židovarske ostave predstavljaju dve male cilindrične kutije za čuvanje dragocenosti sa poklopcem, izrađene od debljeg srebrnog lima ukrašene tehnikom filigrana i granulacije. U židovarskoj ostavi nalazi se i treća kutijica ovog tipa, od koje je sačuvan samo bogato dekorisani, fragmentovani poklopac (sl. 2).

Kutijica za čuvanje dragocenosti
Slika 2 – Kutijica za čuvanje dragocenosti

Bronzani prsten koji je pronađen u jednoj cilindričnoj kutiji za čuvanje nakita bio je dekorisan. Središnji deo je pločasto iskucan i na njemu su urezane tri predstave. U sredini je prikazana ljudska figura sumarne stilizacije sa dugom kosom, rukama uz telo i opruženim nogama. Iznad glave ove figure predstavljena je palmina grančica, a ispod nogu riba, najverovatnije delfin. Reč je o motivima koji su česti u grčkim radionicama (sl. 3).

Dekorisani bronzani prsten
Slika 3 – Dekorisani bronzani prsten

U ostavi nađeno je 13 manjih trodimenzionalnih privezaka od srebrnog lima, u vidu maski i ljudskih glava, okrenutih nadole. Motiv odsečenih glava poznat je u keltskoj umetnosti. U tehnici iskucavanje preko matrice izrađena su četiri veća, shematizovana priveska, sa predstavom celog ljudskog tela. Na jednom privesku od srebrnog lima iskucanog u kalupu, nalazile su se naturalističke stilizacije, sa predstavom unazad začešljane kose, očima izvedenim u obliku žljebova sa istaknutom zenicom, naglašenim nosom i ustima (sl. 4).

Židovar
Slika 4 – Privesak sa prikazom glave

Pretpostavka da su vlasnici blaga pripadali vodećoj keltskoj porodici, koja je pred najezdom mnogoljudne vojske dačkog Boirebiste trajno izbegla iz židovarskog utvrđenja. Sadržaj ostave najpre ukazuje da su vlasnici zakopanog blaga bili veliki ljubitelji srebra. Posedovanje raskošnog nakita od srebra i ćilibara, kao simbola moći i ugleda, ima dugu tradiciju u starobalkanskim zajedniciama predrimskog doba. Ipak, nije jednostavno pretpostaviti šta je bio uzrok sakupljanja veoma raznorodnih ukrasnih predmeta od srebra i ćilibara na jednom mestu i to unutar manjeg keltskog utvrđenja na Židovaru, na granici Velikih Skordika i Dačana.

Židovarskog blago je jedinstven nalaz po raznovrsnosti pohranjenog nakita, koji objedinjuje helenističku tradiciju obrade plemenitog metala i težnju Istočnih Kelta ka očuvanju sopstvenog umetničkog izraza.

 

 

 

 

 

 

Maja Miljevic

Rođena je 08.04.1992. godine, živi u Beogradu. Diplomirala je na katedri za arheologiju na Filozofskom fakultetu, gde je i završila master studije. Interesovanje je usmerila na proučavanje bolesti koje ostavljaju tragove na ljudskim skeletnim ostacima u prošlosti.
Maja Miljevic

Latest posts by Maja Miljevic (see all)

Maja Miljevic

Rođena je 08.04.1992. godine, živi u Beogradu. Diplomirala je na katedri za arheologiju na Filozofskom fakultetu, gde je i završila master studije. Interesovanje je usmerila na proučavanje bolesti koje ostavljaju tragove na ljudskim skeletnim ostacima u prošlosti.

1,192 thoughts on “Židovarsko blago